مفهوم شناسی اخلاق زیستی

به دلیل وجود سوال ها، ابهام ها و چالش های گسترده در فناوری های زیستی، اخلاق کاربردی که به عنوان بخشی از دانش اخلاق و فلسفه ی آن شناخته می شود متکفَل بحث در این باره و یافتن پاسخ هایی راه گشا، مبتنی بر نظریه ها و اصول اخلاقی گردیده است. به همین منظور مطالعه گسترده ی دانشمندان و متخصصان در رشته های مختلف علمی و فلسفی تولد رشته ای جدید با عنوان اخلاق زیستی در مجموعه ی نه چندان نوپای اخلاق کاربردی نوید می دهد. اخلاق زیستی در مواجهه با پرسش ها و چالش های ناشی از بروز فناوری های زیست پزشکی به تبیین راه‌بردهای اساسی و پاسخ هایی عادلانه می پردازد. پس اخلاق زیستی سوالات اخلاقی ایجاد شده در حوزه ی زیست شناسی، طب و زیست فناوری های نوین را در برگرفته تا با به کارگیری اخلاق در عمل آنها را پاسخ دهد. همین امر موجب شده است که دانشمندان این حوزه استفاده از فلسفه در تحلیل مباحث اخلاقی را تاًکید کنند. براساس رو یکرد اصول گرا که از مطرح ترین رویکرد های فلسفی مطرح در اخلاق زیستی ، به خصوص در کشور های غربی می باشد مبانی اصلی تصمیم گیری در این حوزه اتونومی، سودمندی، عدم ضرررسانی و عدالت است که البته این رویکرد با چالش هایی مو اجهه بوده است. (مقاله ی اسلام و اصول چهارگانه اخلاق زیستی در غرب نوشته ی محمد باقر اردشیر لاریجانی و فرزانه زاهدی) (مفهوم شناسی اخلاق زیستی و کلمه آن، محمد رضا رهبر پور).

همان گونه که گفته شد اخلاق زیستی (bioethics) بخشی از اخلاق کاربردی است و معمولا با اخلاق پزشکی هم معنا است. لذا اخلاق زیستی فقط به اخلاق کلاسیک محدود نمی شود. بلکه خط مشی سیاسی و اجتماعی نیز در بر می گیرد . به عبارتی اخلاق زیستی می تواند به همه چالش های هنجاری پدید آمده از رهگذر پیشرفت علوم زیستی شناختی اشاره داشته باشد، اما این جا بر دو روش تأکید بسیار دارد: اول تمرکز بر مسائلی که مستقیما با بهداشت و پزشکی ارتباط دارند، دوم تمرکز بر چالش های اخلاقی که به سبب پیشرفت های زیست پزشکی شگفت انگیزی مانند امور ژنتیک به وجود آمده است. در تعریف دیگر اخلاق زیستی می توان «به پژوهش و عملکردی با ماهیت بین رشته ای که هدف آن تنقیح و حل مسایل اخلاقی ناشی از معرفی و اجرای مطالعات پزشکی زیستی و زیست است» تعریف کرد .( مقاله ی اخلاق زیستی نویسنده امید نیک داد) در زبان انگلیسی واژه ی «ethics» و «morality» هر دو به معنای «اخلاق» به کار می ورند. معانی هر دو کلمه منش و رفتار یا رسم و عادت است. از این رو بسیاری از نهویسندگان و دانشمندان حوزه ی اخلاق بر این اعتقاد ند که این دو واژه مترادف بود ه و اخاف اساسی ندارد. اما از طرفی برخی از روان شناسان بین این دو واژه تفاوت اساسی قایل شده اند . آنها morality را مجموعه ای از فضیلت ها و رذیلت ها ی اخلاقی و آثاری که در ابعاد فر دی و اجتماعی و نقشی که در آرامش و آشفتگی نظام یک جامعه دارد، می دانند. در حالی که در ethics از ماهیت، منشأ و ویژگی های احکام اخلاقی بحث می شود بدون توجه به هنجارها و ارزشها . ( محمودی جانکی، 1383 ش. ص 767 ) با وجود این تفاوت اغلب این دو واژه در ادبیات به کار گرفته شده در نوشته های اخلاقی و فلسفه اخلاق، مترادف و هم معنا به کار گرفته اند. مانیز هم پای افرادی که بین ایسن دو واژه تفاوت چندانی قائل نیستند پیش رفته ایم. این واژگان را در معنای عالم اخلاق که شامل مباحث اخلاق و فلسفه ی آن نیز می باشد به کار برده ایم (مفهوم شناسی اخلاق زیستی و و آن، محمد رضا رهبرپور) به د لیل اختلاف دیدگاه و نگرش نظریه پردازان و اندیشمندان حوزه ی اخلاق زیستی تبیین حکم روی آن مفاهیم متععدی برای اخلاق زیستی در نظر گرفته شده است. به طور کلی هر یک صاحب نظران و نویسندگان این حوزه، مبتنی بر باو رها ونگرش های خاص خود، آن را در یکی از سه مفهوم و برداشت زیر به کار برده اند

الف) اخلاق زیستی در مفهوم عام به چالش های اخلاقی، اجتماعی سیاسی گسترده ای اشاره داردکه از علوم زیستی منشأ می گیرند و به طور مستقیم یا غیر مستقیم با بقای حیات انسان ارتباط دارند. (فرای،1998 م ف ص 237 ) ترجمه ی دکتر علی ملائکه در این تصویر از مفهوم اخلاق زیستی، قلمرو آن تا آن جا امتداد می یابد که به رفتار با حیوانات و محیط زیست و بقای انسان و بهبود کیفیَت زندگی و حیات وی در ارتباط باشد. در نتیجه ی مفهومی گسترده و فراگیر از اخلاق زیستی شکل می گیرد که تمامی عرصه های زیستی پیرامون انسان و دغدغه ها ونگرانی های اخلاقی مرتبط با آن در بر می گیرد.

ب) اخلاق زیستی در معنای خاص و محدود تر از برداشت نخستین، مترادف با اخلاق پزشکی انگاشته می شود و عموماً به همه ی مشکلات و مسائل گوناگون و پیچیده ی اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و حتی گاه اقتصادی مرتبط با موضوعات پزشکی اشاره دارد. (آی بید، تاریخ ص 238) بر اساس این رهیافت هر چند مباحث اخلاقیِ مرتبط با محیط زیست و اخلاق رفتار با حیوانات، خارج از محدوده ی مفهومیِ اخلاق زیستی قرار می گیرند اما چالش های اخلاقی مربوط به رشد و به کارگ فناوری های نوین زیستی تا آن جا که به دانش پزشکی تعلق داشته باشددر زمره ی مباحث آن به شمار می آیند. همچنین موضوعاتی چون رابطه ی پزشک و بیمار، چگونگیِ تخصیص برابر و عادلانه ی امکانات بهداشتی و درمانی میان نیاز مندان، رضایت آگاهانه ی آزمودنی های انسانی نسبت به انجام اقدامات و پژوهش های پزشکی، سقط جنین، قتل از روی ترحَم، خودکشی به کمک پزشک، مادری جانشینی (رحم های اجاره ای)، مباحث مربوط به باورهای مصنوعی، مهندسی ژنتیک و اخلاق در پژوهش های پزشکی، همگی از محورهای عمده و اساسی اخلاق زیستی در این رویکرد به حسلب می آیند.

ج) اخلاق زیستی در معنای محدود تر از برداشت پیشین، به بررسی در خصوص شماری از چالش های هنجاریِ پیچیده و معضلات اخلاقیِ ویژه اشاره داردکه از رهگذر تحولات و پیشرفت های سریع بشر در فناوری های نوین زیستی و دانش زیست پزشکی به وجود آمده اند. (آی بید، تاریخ، ص 238) در مورد این پیشرفت ها و نو آوری های زیستی که قلمرو و مو ضوعات اخلاق زیستی را تشکیل می دهند در چهار حوزهی زیر قابل طبقه بندی هستند

– فناوری های حافظ حیات در آغاز و پایان زندگی

– فناوری های تشدید کننده ی حیات برای اصلاح کیفیت زندگی

– فناوری های تولید مثل به ویژه شبیه سازی

– فنای

از لحاظ اخلاقی مشکل عمده در این است که چگونه این تکنولوژی های گوناگون را به کار برد آیا پیامدهای این نوآوری ها در زندگی بشر با مسائل اخلاقی مقابله نخواهد کرد؟به طور کلی اخلاق زیستی دانشی است که به بررسی چالش هایِ اخلاقی ناشی از به کارگیری فناوری های نوین زیستی می پردا زد ؛ بر اساس این تعریف از اخلاق زیستی که مورد پذیرش قرار گرفته است موضوعات خاص اخلاق پزشکی خارج از حوزه ی اخلاق زیستسی خواهد بود. هم چنین عناوین گسترده تری هم چون اخلاق رفتار با حیوانات و اخلاق محیط زیست نیز قطعاً خارج از قلمرو اخلاق زیستی در این رویکرد می باشند.(مفهوم شناسی اخلاق زیستی و قلمرو آن، رهبرپورمحمدرضا) و (اخلاق زیستی، نیک داد امید) و (آر.جی فرای) اخلاق زیستی چیست؟ ترجمه ی دکتر علی ملائکه، ویژه نامه، خردنامه، 10تیر 1383) وری های مرتبط با مهندسی ژنتیک، ژن درمانی و ژنوم انسانی

از لحاظ اخلاقی مشکل عمده در این است که چگونه این تکنولوژی های گوناگون را به کار برد آیا پیامدهای این نوآوری ها در زندگی بشر با مسائل اخلاقی مقابله نخواهد کرد؟به طور کلی اخلاق زیستی دانشی است که به بررسی چالش هایِ اخلاقی ناشی از به کارگیری فناوری های نوین زیستی می پردا زد ؛ بر اساس این تعریف از اخلاق زیستی که مورد پذیرش قرار گرفته است موضوعات خاص اخلاق پزشکی خارج از حوزه ی اخلاق زیستسی خواهد بود. هم چنین عناوین گسترده تری هم چون اخلاق رفتار با حیوانات و اخلاق محیط زیست نیز قطعاً خارج از قلمرو اخلاق زیستی در این رویکرد می باشند.(مفهوم شناسی اخلاق زیستی و قلمرو آن، رهبرپورمحمدرضا) و (اخلاق زیستی، نیک داد امید) و (آر.جی فرای) اخلاق زیستی چیست؟ ترجمه ی دکتر علی ملائکه، ویژه نامه، خردنامه، 10تیر 1383)

مرکز آموزش بیوانفورماتیک نصر

error: Content is protected !!
X